Forsíða Geðfræðsla Fyrir Foreldra Um Hugrúnu

GEÐHVÖRF

HVAÐ ER?

Geðhvörf er geðröskun sem einkennist af tímabilum þar sem fólk sveiflast í líðan og lífskrafti, eða fer í svokölluð geðhæðartímabil (manía) og þunglyndislotur. Geðhvörf kallast bipolar á ensku sem vísar til þess að ástandið sem myndast er eins og tveir andstæðir pólar í líðan. Annað íslenskt heiti yfir geðhvörf er tvískautaröskun, þar sem skaut hefur sömu merkingu og fyrir norður- og suðurheimskautin og táknar algjörar andstæður (efsta og neðsta punkt jarðarinnar. Einkenni röskunarinnar koma oftast fyrst fram á aldrinum 15 til 25 ára. Áður en fólk greinist með geðhvörf hefur það stundum fengið endurteknar þunglyndislotur án þess að hafa farið í maníu. Sumir fá því fyrst greiningu á þunglyndi en um leið og fyrsta maníulotan á sér stað breytist greiningin í geðhvörf. Þó eru ekki allir sem eru með geðhvörf sem fara í þunglyndislotur. Þrátt fyrir að geðhvörf séu alvarleg geðröskun sem hefur áhrif á líf fólks, sýnir fólk með geðhvörf oft engin eða fá einkenni á milli veikindalota og er oft einkennalaust langtímum saman. Þar með farnast fólki með geðhvörf oft vel, sérstaklega ef fólk leitar sér aðstoðar og fræðist um veikindin og þætti sem hafa áhrif á þau. Þar skiptir reglusemi, góður svefn og heilbrigt líferni miklu máli. Lyfjameðferð er almennt talin hafa góð áhrif, bæði í lotum og á milli þeirra. Geðhvörf skiptast í nokkrar raskanir sem eru allar ólíkar en eiga þessar sveiflur í líðan sameiginlegar. Hægt er að lesa um mismunandi tegundir geðhvarfa HÉR.

MANÍA.

Manía eða geðhæð er tímabil í geðhvörfum sem einkennist af mikilli orku og lífskrafti. Geðhvörf einkennast af öfgakenndum sveiflum í líðan og manía er hái punkturinn í sveiflunum. Þegar einstaklingur er í maníu er hann orkumeiri og kraftmeiri en vanalega, hjá sumum getur manían þó komið fram sem aukinn pirringur. Einstaklingur í maníu hefur óvenju mikla og stöðuga virkni og orku, sem dæmi er algengt að sofa lítið og vinna nótt og dag að einhverju verkefni án þess að finna til þreytu eða orkuleysi. Manía hefur verulega truflandi áhrif á getu fólks til að sinna daglegu lífi, skyldum og félagslífi. Oft þarf fólk að leggjast inn á geðdeild því þegar manían er mikil er hætt við því að fólk komi sér í erfiðar og jafnvel hættulegar aðstæður og hefur verulega truflandi áhrif á líf og tilveru fólks. Manía kemur fram með stigvaxandi hætti, einkennum fjölgar og þau verða alvarlegri og meira áberandi þar til þau ná hámarki. Manía kemur því ekki fram líkt og kveikt væri á takka heldur getur hún læðst aftan að fólki og aðstandendum. Einföld lýsing á því að vera í maníu gæti hljómað eins og þetta sé eftirsóknarvert ástand, fullt af orku og lífskrafti. Raunin er þó sú að í maníu er fólk ekki með sjálfu sér og gerir og segir hluti sem það meinar ekki eða myndi vanalega ekki segja eða gera. Algengt er að í maníu sýni fólk meiri áhættusækni en vanalega, sem dæmi getur það keyrt alltof hratt, spilað fjárhættuspil eða haldið framhjá. Það getur jafnvel komið fyrir að fólk í maníu missi verulega tengsl við raunveruleikann og sýni geðrofseinkenni (GEÐROF).

Þegar fólk kemur úr maníu upplifir það oft mikla eftirsjá og samviskubit yfir því sem það sagði eða gerði í maníunni. Það er mikilvægt að flestir geri sér grein fyrir því að það sem fólk gerir í maníu segir ekki til um hver manneskja er í raun og að það er ósanngjarnt að dæma fólk út frá því sem gerist í því ástandi. Margir halda að manía sé einhverskonar hömlulaust ástand þar sem fólk sýnir sinn innri mann, og segir og gerir það sem það myndi í raun vilja, en það er algjör misskilningur. Slíkt getur hent fólk eftir mikla áfengisdrykkju en á ekkert skylt við maníu, þar sem fólk hegðar sér jafnvel í algjörri andstæðu við raunverulegan karakter þess.

HYPOMANÍA.

Hypómanía eða örlyndi er ástand sem líkist maníu að miklu leyti en er vægara og varir oft í styttri tíma. Hypómanía einkennist þannig líka af meiri orku og krafti en hefur ekki verulega truflandi áhrif á getu fólks til að sinna daglegu lífi, skyldum og félagslífi. Einkenni hypómaníu eru ekki nógu alvarleg til að fólk í því ástandi þurfi að leggjast inn á geðdeild og hypómaníu fylgir aldrei geðrof. Nauðsynlegt er að um sé að ræða mikla breytingu í skapi, ekki bara að einstaklingur sé almennt orkumikill. Um hypómaníu gildir líka að ástandið er ekki eftirsóknarvert og getur haft leiðinleg áhrif bæði fyrir einstakling sem upplifir hypómaníu og fólkið í kring.

ÞUNGLYNDI Í GEÐHVÖRFUM.

Þunglyndislotur eru lági punkturinn í geðhvarfasveiflum. Í meirihluta tilvika fylgir þunglyndislota beint á eftir maníu. Þunglyndislota er tímabil þar sem mörg þunglyndiseinkenni koma fram á sama tíma, til dæmis depurð, áhuga- eða ánægjuleysi, breyting á matarlyst og svefni, eirðarleysi, erfiðleikar með einbeitingu og að finnast maður einskis virði. Lesa meira um þunglyndi HÉR. Þunglyndislotur í geðhvörfum eru gjarnan mjög alvarlegar og vara oft lengi, lengur en geðhæðarlotan. Þær eru oft alvarlegri en þegar fólk upplifir þunglyndi án þess að vera með geðhvörf. Það á sérstaklega við ef einstaklingur er nýkominn úr maníu og upplifir mikla eftirsjá yfir því sem hann sagði eða gerði á meðan á henni stóð. Þunglyndi í geðhvörfum getur fylgt mikil sjálfsvígshætta (SJÁLFSVÍG). Sérstaklega í tilvikum þar sem einstaklingur upplifir maníu og þunglyndi samtímis eða svokallað “mixed state”, þá er fólk oft orkumikið og framkvæmir hratt sem getur verið mjög hættulegt ástand þegar það blandast við sjálfsvígshugsanir.